Skip to main content
فهرست مقالات

گونه‌ شناسی خانه‌های تاریخی بافت قدیم شهر مشهد، از اوایل قاجار تا اواخر پهلوی اول

نویسنده:

علمی-پژوهشی (وزارت علوم)/ISC (20 صفحه - از 97 تا 116)

مشهد شهری است با محله‌های تاریخی که روزگاری بسیاری از خانه‌های ارزشمند را در خود جای‌ داده بود، اما به‌واسطه تغییر شیوه زندگی، طرح‌های توسعه، مهاجرت و تغییرات اقتصادی، بخش وسیعی از بافت ارزشمند شهر در طی زمان دچار تغییر شده است. صرف‌نظر از جنبه‌های مثبت و منفی این تحولات، لزوم معرفی و بازشناسی خانه‌های مشهد به‌عنوان یک شهر تاریخی، امری ضروری و مسجل است. در این نوشتار سعی شده است تا قابلیت گونه‌شناسی ‌‌و دسته‌بندی درخصوص خانه‌های تاریخی شهر مشهد مورد بررسی قرار گیرد. در این مطالعه با بررسی و تدقیق مفاهیم «گونه‌شناسی» و «مسکن» بر اساس اسناد و مدارک، به بررسی تاریخچه سکونت و ویژگی‌های بافت و معماری مسکونی گذشته هسته تاریخی مشهد اقدام شده است. در ادامه، ویژگی‌های شکلی و جهت‌گیری واحدهای مسکونی متاثر از اقلیم منطقه مورد توجه قرار گرفته و با معرفی تعدادی از خانه‌های تاریخی بر پایه دوره زمانی ساخت، به بررسی عناصر کالبدی و اجزای آن اقدام شده است. برآیند این مطالعه بیانگر امکان تفکیک و دسته‌بندی خانه‌های تاریخی شهر بر اساس ویژگی شکل و فرم عناصر، مانند سردر، هشتی، دالان، حیاط، ایوان و همچنین بافت، تزیینات نماها و فضاهای داخلی است که به سه دسته شامل دو گونه قاجاری (نیمه اول و نیمه دوم)‌ با معماری درون‌گرا و گونه سوم پهلوی اول با فرم برونگرا قابل‌تمایز است که متاثر از شرایط زمانی و تغییرات ناشی از دگرگونی الگوی معماری ایران، تحت تاثیر معماری غرب و تحول در ساختارهای اجتماعی‌فرهنگی جامعه ایرانی در این دوران می‌توان برشمرد.

Building permits and approved architectural drawings are parts of a construction process in residential environments. This process affects residents in numerous ways. Investigation of these effects requires recording the perception of residents over time. On the other hand، the mechanism of guiding the residents’ experience of gradual physical change requires a model that would integrate with the objective process and would exhibit the residential environment at any time. Due to the complexity of elements and processes of change in the physical environment involving emotional، cognitive، and behavioral dimensions، the conceptual framework of the present study is proposed based on Jack Nasar’s model of environmental response in order to collect evaluative responses، and on the adaptive cycle model of Holling and Gunderson to identify the process of non-hierarchical perception of physical change by residents. The research was carried out with a qualitative grounded theory approach. The in-depth interview questions within the proposed model were used to collect the opinions of 18 residents of two neighborhoods of Hemmat-abad and Sadat in Babolsar. The respondents were selected using snowball sampling، and the adequacy of the sample size was determined by theoretical saturation. Concepts، categories، and major categories were extracted by coding، and grounded theory models were developed according to conditions، interactions، and consequences of categories. The results show that residents develop indicators for the emotional evaluation of physical changes over time. Focus on the dynamic nature of change، shift in the narrative in relation to economic incentives، lack of physical continuity in the past and present، and adjustment of the level of adaptation by internalizing external factors were the main observed themes during the four stages of abandonment، destruction، construction and operation، respectively. Adoption and implementation of criteria such as sustaining the concept of dwelling، reference patterns and mental environmental standards in the process of change by both builders and residents can reduce the damage caused by the lack of guidance documents to control the construction cycles in residential neighborhoods.


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.