Skip to main content
فهرست مقالات

گونه شناسی مسجد- مدرسه در معماری اسلامی ایران

نویسنده:

علمی-پژوهشی (وزارت علوم)/ISC (18 صفحه - از 37 تا 54)

چکیده:

اگرچه آگاهی اندکی از وضعیت فراگیری دانش در ایران پیش از اسلام در دست می­باشد، با ورود اسلام به ایران، دانش­اندوزی که این بار با دین پیوندی مستحکم داشت، در این سرزمین به شکوفایی می­رسد. بر اساس سنت وعظ و خطابه پیامبر(ص) به یارانش، نخستین مکانی که در سده ­ های نخستین اسلامی به منظور آموزش مورد استفاده قرار می­گرفت، مسجد بود. با اینکه در دوره ­ های بعد، مدارس مستقل به وجود آمدند، به دلیل آموزش دینی مدارس، دوباره پیوند مسجد و مدرسه به گونه­های مختلف شکل می­ گیرد و مسجد ـ مدرسه در معماری اسلامی مطرح می­شود، اما به این‌گونه­ معماری تاکنون بسیار کم پرداخته شده است. اینکه دو فضای آموزشی و نیایشی در دوره­های مختلف معماری اسلامی ایران چگونه با یکدیگر ارتباط داشته­اند، و مسجد ـ مدرسه چه ویژگی‌هایی دارد که از دیگر گونه­های ترکیبی متمایز می­شود، به طور دقیق و کامل شناخته شده نیست. شناخت چگونگی پیوند این دو فضا در دوره ­ های مختلف مدّ نظر این پژوهش است و اینکه این پیوند چه گونه­هایی را دربرداشته و در کدام یک از این‌ گونه­ها ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی کامل‌تر برقرار می­شود که بتوان واژه مسجد ـ مدرسه را برای آن به کار برد؛ بنابراین در این نوشتار، سیر تحول ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی و گونه­های مختلف ساختارهای فضایی آن در معماری اسلامی ایران مورد بررسی قرار می­گیرد. این پژوهش از نوع کاربردی و توسعه­ای بوده و در آن از مطالعات کتابخانه­ای و میدانی بهره گرفته شده است. در پایان، گونه­های مختلف فضاهای ترکیبی آموزشی و نیایشی به ترتیب بیان می­گردد و بر اساس جدول­های مربوط، دسته­بندی شده و کامل­ترین آن‌ها با معیارهای مطرح شده در نوشتار به عنوان مسجد ـ مدرسه شناخته می‌شود. مسجد حکیم اصفهان به عنوان نخستین بنایی دانسته می­شود که در آن، دو فضا به طور کامل ترکیب گردیده و در دسته­بندی­های پایانی، روند تکاملی ترکیب دو فضای آموزشی و نیایشی در معماری اسلامی ایران تا ساخت گونه مسجد ـ مدرسه و فراوانی آن در دوره قاجار نشان داده می­شود.

Scientific education had been prevalent in Iran from many times ago. Although there are limited information of learning situation in pre-Islamic Iran، after Islam conquest the acquisition of knowledge which had a great correlation with religion flourished in Iran. According to the Prophet’s tradition of sermons to his followers، the first place which was used for educational purposes in the first Islamic centuries was mosque. Although the independent madrasa was created in the next periods، the correlation between mosque and madrasa was again formed for their religious education and therefore masjid-madrasa was introduced in Islamic architecture. But this type of architecture has been less studied، so that the features of a masjid- madrasa and the different types of educational and devotional combinations in different eras of Iranian Islamic architecture is not clearly and exactly known. Recognition of this correlation in different periods of the Islamic architecture of Iran is considered in this paper and to know which type has the most correlation between educational and devotional spaces which the term Masjid-madrasa can be used for. Evolution of the correlation between educational and devotional spaces and different types of spatial structures of the correlation in different periods of Iranian Islamic architecture has been considered in the paper.The research is an applied and developmental one and library and field studies have been used. At the end، different combination types of educational and devotional spaces are understood and categorized according to presented charts and finally the most complete form based on presented criterions in the paper is recognized as masjid- madrasa. Isfahan Hakim mosque is found as a prototype and in the final categorizations the evolutional process in Iranian architecture can be easily seen from the first to the culmination of masjid-madrasa building during Qajar era.

کلیدواژه ها:

گونه شناسی ،فضای آموزشی ،فضای نیایشی ،مسجد ـ مدرسه

Masjid ،Madrasa ،devotional space ،typology ،Educational Space


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.